लोप हुने अवस्थामा डंगर गिद्ध, २,००० मा सीमित

ajaako_artha


नेपालमा पाइने चराका ८८६ प्रजातिमध्ये डंगर गिद्ध अति सङ्कटापन्न (लोप हुने) अवस्थामा छ । हाल नेपालमा डंगर गिद्धको सङ्ख्या २ हजारको हाराहारीमा रहेको अनुमान छ ।

सन् १९९० को दशकमा दक्षिण एशियामा करोडौं र नेपालमा लाखौंको सङ्ख्यामा पाइने गिद्ध झण्डै ९५ प्रतिशतले घटी हिजोआज केही हजारमा सीमित हुन पुगेको छ । 

विश्वमा २३ प्रजातिका गिद्ध पाइन्छन् भने दक्षिण एशियामा नौ प्रजाति । तीमध्ये नवै प्रजातिका गिद्धहरु नेपालमा पाइन्छन् । यिनै ९ प्रजाति मध्येको एक हो डंगर गिद्ध ।
 
एउटै सिनो र बासस्थानलाई सामूहिक उपयोग गर्ने डंगर गिद्ध ठूला र अग्ला रुखमा गँुड बनाई मानव बस्ती वरपर बस्न रुचाउँछन् । मानिस भन्दा आठ गुणा टाढासम्म देख्ने डंगर गिद्ध सिनोको खोजीमा ३०० किलोमिटर टाढासम्म उड्ने गिद्धविज्ञ कृष्ण भुसाल बताउनुहुन्छ ।
 
औषत तीन दिनमा एक किलोग्राम सिनो खाने एउटा गिद्धले मात्र पनि एक वर्षमा कम्तीमा १२० किलोग्राम सिनो खाई वातावरण सफा राख्न सहयोग गरिरहेको हुन्छ । 
आजीवन जोडी बनाउने डंगर गिद्धका भालेपोथी दुबैले मिलेर गुँड निर्माण गर्ने, बच्चा कोरल्ने र हुर्काउने काम गर्छन् । गिद्धले एक वर्षको एक प्रजनन अवधिमा एउटा मात्र फुल पार्दछ भने प्रजनन् कार्य कात्तिकदेखि शुरु भई जेठ महिनामा सम्पन्न हुन्छ । नेपालमा यस डंगर गिद्ध चितवन पश्चिमको तराईका जिल्ला र पश्चिम नेपालको मध्यपहाडी जिल्ला पाल्पा, स्याङ्जा, तनहुँ, कास्की र अर्घाखाँचीमा भेटिन्छ ।

गिद्ध आफैं शिकार नगरी केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात् सिनो मात्र खाने पन्छी हो । मरेका जनावरको सिनो र फालेको मासुजन्य फोहर पदार्थ खाई वरपरको वातावरणलाई प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने गिद्धलाई ‘प्रकृतिको कुचिकार’ पनि भनिन्छ । 
 
सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धको पेटमा रहेको अत्यधिक अम्लीय रसले हानिकारक किटाणुहरू भएको सडेगलेको मासु पनि सहजै पचाउँछ । गिद्धको अभाव भएमा सिनो प्रकृतिमा यत्तिकै सड्छ जसमा भुस्याहा कुकुर, स्याल, मुसा र झिँगाको सङ्ख्यामा वृद्धि भई मानिसमा रेबिज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला जस्ता घातक रोगहरू फैलिन सक्छन् । पर्यावरणीय चक्र र सनातन खाद्य शृङ्खलालाई सन्तुलनमा राख्न र  पारिस्थितिकीय स्वस्थता कायम राख्न गिद्धको उपस्थिति अनिवार्य छ ।

गिद्धको पर्यावरणीय सँगै धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व पनि छ । हिन्दू धर्ममा गिद्धलाई शनि देवताको बाहनको रुपमा पुजिन्छ । प्रसिद्ध धर्मग्रन्थ रामायणमा रावणले सीतालाई हरण गरी लङ्का लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको हिमाली क्षेत्रमा बस्ने तिब्बतेली मूलका लामा समुदाय मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् । गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पु¥याउने दूतका रुपमा पुज्ने गरिन्छ ।

 गिद्ध विनाश हुनाका मुख्य कारण घरपालुवा पशुको उपचारमा प्रयोग गरिने औषधि डाइक्लोफेनेक हो । पशुमा सुन्निएको र दुखेको निको पार्न यसको प्रयोग हुन्छ ।  डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशु मरेमा उक्त पशुको सिनो खाने गिद्ध पनि मिर्गौला असफल भई मर्छ । गिद्धहरु समूहमा खाने हुँदा डाइकलोफेनेक प्रभावित एउटै सिनोबाट पनि ठुलो सङ्ख्यामा मर्छन् । मात्र ३० मिलिलिटरको एक भायल डाइक्लोफेनेक प्रयोग गरिएको एउटै सिनोबाट ३५० देखि ८०० वठा गिद्ध मर्ने भएकाले नै यो औषधि गिद्ध विनाशमा प्रमुख कारण बन्न पुग्यो । यसका साथै अरु सहायक कारणहरु बासस्थानको विनाश, र आहारामा कमी पनि हुन् । अन्य मांसाहारी जनावरलाई लक्ष्य गरी सिनोमा विष राखिदिँदा पनि यो पन्छी शिकार बन्ने गरेको छ । अवैज्ञानिक ढङ्गबाट विस्तार गरिएका विद्युतीय तारले पनि गिद्धहरुको ज्यान लिएको पाइन्छ । 

गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले २०६३ जेठ २३ देखि पशुउपचारमा डाइक्लोफेनेकको प्रयोग, उत्पादन, आयात र बिक्रीमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । त्यसको विकल्पमा गिद्ध, अरु चराचुरुङ्गी र वन्यजन्तुमा असर नगर्ने मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र बिक्री वितरण शुरु गरेको छ । गिद्धलाई डाइक्लोफेनेकरहित शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले जटायु ९गिद्ध० रेष्टुराँ सञ्चालन गरिएका छन् । समुदाय स्तरबाटै सञ्चालन र व्यवस्थापन गरिएका गिद्ध रेष्टुराँ नवलपरासीको कावासोती, रुपन्देहीको गैँडहवा ताल, दाङको लालमटीया र बिजौरी, कैलालीको खुटीया, कास्कीको घाँचोक र पूर्वमा सुनसरीको कोशीटप्पुमा छन् । ९तस्वीर संलग्न छ० 

कमेन्ट गर्नुहोस्

तपाईंको ईमेल गोप्य राखिनेछ ।

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

बुलियन मार्केट

विनिमय दर

मुद्राखरिदबिक्री
U.S. Dollar१०२.२०१०२.८०
European Euro१२७.३५१२८.१०
UK Pound Sterling१४४.३३१४५.१७
Swiss Franc१०९.७४११०.३८
Australian Dollar८१.०३८१.५०
Canadian Dollar८२.२६८२.७५
Singapore Dollar७७.४५७७.९१