फ्याँकेपछि कहाँ जान्छन् मोबाइल फोन ?

माघ ७, २०७४ | आजको अर्थ
ajaako_artha

सुवर्ण उप्रेती
 

काठमाडौँ– अमेरिकीहरु हरेक २२ महिनामा आफ्नो मोबाइल फोन बदल्ने गर्छन् । सन् २०१० मा मात्र पन्ध्र करोड पुराना फोन फ्याँकिए । हामीले नयाँ फोन लिएपछि ती पुराना फोन कहाँ पुग्छन् के कहिलै सोच्नु भएको छ ? जवाफमा यसको उत्तर भने प्रियकर छैन । 

अफ्रिकी देश घानाको अग्बोग्ब्लोसी, भारतको वैङ्गेर, चीनको गियुजस्ता ‘गरिब’हरु बसोबास गर्ने क्षेत्रमा यी विद्युतीय अवशेषको अन्त्येष्टि अर्थात यिनको ‘डम्पिङ’ हुने गरेको छ । यी क्षेत्रमा फालिएका सामग्रीका डङ्गुरबाट ससाना पाटपुर्जा झिकेर तिनलाई जलाउने गर्छन् ।

जलाएर निस्केको थोरै तामाको तार, सुन र चाँदीका डोरी बेचेर उनीहरु आफ्नो र आफ्नो परिवारको जीवन धानिरहेका हुन्छन् । तर त्यसरी जाउँदा त्यसबाट निस्कने कार्बन मोनोआक्साइड, लिड र कार्बनडाइआक्साइडले उनीहरुको जीवनमा कति असर पारिरहेको हुन्छ भन्नेमा कमैले ध्यान दिने गर्छन् । 

चिकित्सकहरु त्यस्तो धुँवा बालबालिका र गर्भवती महिलाहरुका लागि अत्यन्त घातक हुने बताउछन् । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन अनुसार लिड (सिसा), पारो र क्याडमियम (जुन हरेक मोबाइलमा हुने गर्छ)को थोरै मात्राको संसर्गले मात्रै पनि गर्भमा रहेको बच्चाको मनोविकासमा नकारात्मक असर पुर्याउने प्रमुख कारक रहेको उल्लेख गर्छ ।  

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ विश्वविद्यायलको रिपोर्टअनुसार सन् २०१४ मा मात्र विश्वभरबाट चार करोड टन ‘इ–फोहोर’ (विद्युतीय फोहोर) भनिने सामग्री फालिए छ । यसमा युरोपबाट मात्र एक करोड टन विद्युतीय फोहोर अफ्रिकामा विसर्जनका लागि पुर्याइयो । 

घाना केन्द्रित क्युएएमपी (Agbogbloshie Makerspace Platform) नामक समूहले आफ्नो वेभसाइटमा– ‘सम्पन्न राष्ट्रहरुले प्रत्येक वर्ष करोडौँ टन विद्युतीय फोहोरहरु घानाजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रमा निर्यात गर्छन्’ भन्ने उल्लेख गरेको छ । उक्त समूहले आफ्नो वेभसाइटमा राखेको घानाका डम्पिङ साइटका तस्बिरहरुले त्यहाँको विकराल अवस्था के छ भन्ने दर्साउँछ । 

टुटेफुटेका र समय गुज्रिएका विद्युतीय सामग्रीको अफ्रिकातर्फको परिवहन गैरकानुनी हो । तर दलालहरु यी सामग्रीहरु पुनः प्रयोग गर्न सकिने सामग्री जनाएर अफ्रिका लान सकिने कानुनी ‘लुपहोल’को फाइदा उठाउँदै सो काम गरिरहेको संयुक्त राष्ट्र विश्वविद्यालयका प्रमुख डा. रुदिगेर कुहर बताउँछन् । उनका अनुसार अफ्रिका विद्युतीय फोहोरको मसानघाट बन्दै गएको छ ।

अफ्रिकामा यो गैरकानुनी र वातावरणीय रुपले घातक कार्य बढ्नु पछाडि फोहोर उत्पादक राष्ट्रमा फोहोर पुनः चक्रीय गर्नुभन्दा फोहोर फाल्दा सस्तो पर्ने अवस्थाले काम गरिरहेको छ । डा. कुहर भन्छन्– ‘यस पछाडिका कारण एकदमै सीधा छ– आर्थिक र वित्तीय । सम्पन्न राष्ट्रमा पुनः चक्रीय कार्यका लागि धेरै पैसा खर्चनुपर्छ । तर दलालहरुले यदि यी फोहोरहरु प्रशस्त जम्मा गरे भने यहाँसम्म ल्याउने खर्च त्यसको तुलनामा निक्कै कम पर्छ । तर जनताको स्तरमा यसको मूल्य यहाँका बासिन्दाले तिर्नु पर्छ ।’

सिसा, क्याडमियम र पारा वरपरको पानीको स्रोतमा मिसिँदा तिनले विभिन्न शारीरिक र मानसिक समस्या निम्त्याउने गरेको छ । विद्युतीय विसर्जन क्षेत्र वरपरका स्थानीयले त्यही पानीको प्रयोग गर्दा विभिन्न अङ्गहरुले राम्रोसँग काम गर्न नसक्ने गरी असर गरेको स्थानीयहरुको भनाइ छ । 

‘डम्पिङ साइट’को अवलोकन तथा अनुसन्धानमा खटिएकी यपोका यिवोका अनुसार त्यस इलाकाको हावा, पानी मात्र होइन फलफूल र तरकारीसमेत आफूले दूषित पाएको उल्लेख गरेकी छन् । 

सरकार, उत्पादक र उपभोक्ताले विद्युतीय फोहोर विसर्जनका लागि चाल्न सक्ने ठोस कदमहरु विद्यमान छन् । जस्तै ‘बेसेल अभिसन्धि’ले विषाक्त विद्युतीय अवशेषको ओसारपसार र निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । तर अमेरिका यसमा लामो समयदेखि हस्ताक्षर गर्न तयार छैन । अमेरिका सो अभिसन्धिमा हस्ताक्षर नगर्ने एक मात्र सम्पन्न राष्ट्र हो । 

विज्ञहरुको बुझाइमा अमेरिकाले सो अभिसन्धिमा हस्ताक्षर गर्न नमान्नुको कारणमध्ये अर्को उसले विसर्जन गर्ने समुद्री मालवाहक ‘सीप’हरु पनि हो । जसमा निकै धेरै रसायन तथा हानिकारक पदार्थ हुने गरेका छन् । अमेरिकासहित अन्य युरोपियन देशहरु ती ‘सिप’ अफ्रिका तथा भारतको समुद्री किनारमा त्यसको विसर्जन गर्दै आइरहेका छन् ।  

यदि सो अभिसन्धिको पूर्ण कार्यान्वयन भएमा विषाक्त फोहोर ओसारपसार नियन्त्रणको वैश्विक प्रयासमा कोशेढुङ्गा हुने पर्यावरणविद्हरुको बुझाइ छ । अमेरिकी कङ्ग्रेसमा सन् २०११ मा प्रस्तुत गरिरएको ‘रेस्पोन्सिबल इलेक्ट्रोनिक्स रिसाइकल एक्ट’ विषाक्त फोहोरको निर्यात गैरकानुनी बनाउनेसँग सम्बन्धित थियो ।

यसको उद्देश्य इ–फोहोर विश्वको अत्यन्त गरिब देशहरुमा फाल्नबाट रोक्नु थियो । तर यसमा दुवै पार्टी (रिपब्लिकन र डेमोक्रेट)को समर्थन हुँदाहुँदै पनि सो विधेयक अझैसम्म पनि भोटिङमा जान सकेको छैन ।  
युरोपेली युनियन र जापानले विद्युतीय फोहोरको व्यवस्थापनमा उत्पादकलाई जिम्मेवार बनाउनेतर्फ केही कार्य अगाडि बढाए पनि त्यसको कार्यान्वयन चुस्त हुन सकेको देखिन्न । तथापि युरोपेली युनियनले सन् २०१९ सम्म आफ्नो क्षेत्रबाट निस्केका सम्पूर्ण विद्युतीय अवशेषको ८५ प्रतिशत पुनः चक्रीय प्रक्रियमा लैजाने लक्ष्य बोकेको निर्देशिका बनाएको छ । 

जापानले विद्युतीय उत्पादकहरुलाई आफै वा तेस्रो पक्ष मार्फत पुनः चक्रीय कार्य गर्नुपर्ने अनिवार्य गरेको छ । उत्पादकहरुलाई विद्युतीय सामग्री निर्माणमा फरक तरिका अपनाउन सरकार र उपभोक्ताबाट गरिने दबाब पनि निक्कै सहयोगी सिद्ध हुन सक्छ । 

उदारणका लागि अधिकांश मोबाइल फोन जानेरै खोल्न गाह्रो हुने हिसाबले निर्माण गरिएको हुन्छ । मोबाइल फोनको जोडाइ, कसाइ र अन्य शृङ्गारको हिस्सामा गरिने परिवर्तनले फालिएको फोन खोल्न सजिलो पाथ्र्यो र यसले माथि उल्लेखित गरिब देशका बालबालिकाले अपनाउने खतरनाक शैली आवश्यक पर्दैन थियो ।

यसतर्फ मोबाइलजन्य उत्पादक कम्पनीहरु सजग हुनुपर्ने देखिन्छ । 

कमेन्ट गर्नुहोस्

तपाईंको ईमेल गोप्य राखिनेछ ।

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

बुलियन मार्केट

विनिमय दर

मुद्राखरिदबिक्री
U.S. Dollar१२२.०३१२२.६३
European Euro१३१.६६१३२.३१
UK Pound Sterling१५०.८७१५१.६१
Swiss Franc१२५.०९१२५.७१
Australian Dollar७७.७८७८.१६
Canadian Dollar८६.९२८७.३५
Singapore Dollar८५.६५८६.०८